Diz Kireçlenmesi Evreleri: Hangi Evrede Hangi Tedavi Uygulanır?

Diz kireçlenmesi evreleri, ayakta çekilen röntgen filminde dört başlığa bakılarak belirlenir: eklem aralığının genişliği, kemik çıkıntılarının varlığı, kemik yüzeyindeki sertleşme ve kist oluşumu.

Evre bilmek neden önemli? Çünkü tedavi seçeneği doğrudan buna bağlı. Erken evrede işe yarayan bir yöntem ileri evrede zaman kaybettirir; ileri evreye uygun bir girişim ise erken evrede gereksizdir.

Bu yazıda evrelerin nasıl ayrıldığını, filmde neye bakıldığını ve her aşamada hangi tedavinin gündeme geldiğini anlatıyorum.

Kireçlenme Nedir, Nasıl İlerler?

Eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdak, kemikleri birbirinden ayıran ve yükü dağıtan kaygan bir tabakadır. Kireçlenme, bu tabakanın zamanla incelmesi ve yer yer kaybolmasıdır.

Süreç sessiz başlar. Önce kıkırdak yüzeyinde mikroskobik düzensizlikler oluşur; bu aşamada film normal görünür ve hasta yalnızca zorlayıcı aktivitelerde rahatsızlık duyar.

Kıkırdak inceldikçe iki kemik yüzey birbirine yaklaşır. Vücut bu yüklenmeye eklem kenarlarında kemik çıkıntıları üreterek yanıt verir. Bu çıkıntılar yüzey alanını artırma girişimidir, ama hareket kısıtlılığı yaratır.

İleri aşamada kıkırdak tamamen kaybolur ve kemik kemiğe temas eder. Yük altındaki kemik yüzeyi sertleşir, altında içi sıvı dolu boşluklar oluşabilir.

Diz Kireçlenmesi Evreleri Nasıl Belirlenir?

Filmde dört bulguya bakılır ve bunların birlikte değerlendirilmesiyle evre belirlenir.

Eklem aralığı. İki kemik arasındaki boşluk, aradaki kıkırdağın kalınlığını dolaylı olarak gösterir. Kıkırdak filmde görünmez; varlığını bıraktığı boşluktan anlarız.

Kemik çıkıntıları. Eklem kenarlarındaki yeni kemik oluşumlarıdır. Erken dönemde küçük ve sivri, ileri dönemde belirgin ve yaygındır.

Kemik yüzeyindeki sertleşme. Yük altındaki kemik dokusunun yoğunlaşmasıdır; filmde beyazlaşma olarak görülür.

Kistler. Kemik içinde oluşan, içi sıvı dolu boşluklardır ve genellikle ileri evrede ortaya çıkar.

Bu sınıflandırma bir yol haritasıdır, katı bir kural değil. İleri evre filmi olup şikâyeti az olan hasta da vardır, orta evrede olup yürüyemeyen hasta da.

Neden Film ile Şikâyet Örtüşmüyor?

Klinikte en sık açıklamak zorunda kaldığım konu bu. Hastanın elinde “ileri evre gonartroz” yazan bir rapor var ama günlük hayatı büyük ölçüde normal; ya da tam tersi.

Bunun birkaç sebebi var. Kıkırdağın kendisinde ağrı lifi bulunmaz. Ağrı, kıkırdak altındaki kemikten, eklem kapsülünden, sinovyal dokudan ve çevredeki yapılardan gelir. Bu dokuların duyarlılığı kişiden kişiye değişir.

İkinci sebep kas gücü. Uyluk ön kası güçlü olan hastada aynı evre çok daha az şikâyet yaratır; kas eklem üzerine binen yükün önemli bölümünü emer.

Üçüncüsü eksen. Bacak ekseni düzgünse yük eklem yüzeyine dengeli dağılır. İçe ya da dışa eğrilik varsa aynı evre çok daha ağrılı seyreder.

Bu yüzden tedaviyi filme bakarak değil, hastaya bakarak planlıyorum. AAOS OrthoInfo hasta bilgilendirme kaynakları da kararın klinik tabloyla birlikte verilmesi gerektiğini vurgular.

Diz Kireçlenmesi Belirtileri Evrelere Göre Nasıl Değişir?

Diz kireçlenmesi belirtileri sabit değildir; hangi aşamada olduğunuza göre karakter değiştirir.

Erken dönem. Ağrı yalnızca zorlayıcı aktivitelerden sonra ortaya çıkar ve dinlenmeyle geçer. Uzun yürüyüş, merdiven inme veya çömelme sonrası hissedilir.

Orta dönem. Sabah kalkıldığında birkaç dakika süren tutukluk başlar. Merdiven inmek çıkmaktan daha zor hâle gelir. Uzun oturma sonrası ilk adımlarda zorlanma olur.

İleri dönem. Ağrı düz zeminde yürürken de vardır. Yürüme mesafesi kısalır. Gece ağrısı uykuyu bölmeye başlar; bu, önemli bir eşiktir.

Çok ileri dönem. Dizde eksen bozukluğu gözle görülür hâle gelir, hareket açıklığı azalır ve diz tam düzelmez.

Şişlik her evrede görülebilir ve tek başına evre göstergesi değildir.

Her Evrede Ne Yapılır?

Erken evre

Bu aşamada kazanç, ilaç veya girişimden değil, yük yönetiminden gelir. Kilo kontrolü ve uyluk ön kasının güçlendirilmesi en yüksek getirili iki başlıktır.

Aktivite tamamen kesilmez; darbe içermeyen etkinliklere kaydırılır. Yüzme, sabit bisiklet ve düz zeminde yürüyüş uygundur.

Orta evre

Egzersiz programı sürdürülürken enjeksiyon seçenekleri devreye girer. Hangi enjeksiyonun uygun olduğu, eklemin iltihabi durumuna ve hastanın aktivite hedefine göre belirlenir.

Bu seçeneklerin karşılaştırmasını diz içi enjeksiyon çeşitleri yazısında ele aldım. Ameliyatsız yaklaşımların bütünü için diz kireçlenmesi tedavisi yazısına bakabilirsiniz.

Ayakkabı düzenlemesi, gerektiğinde tabanlık ve zorlayıcı aktivitelerde dizlik kullanımı bu evrede işe yarar.

İleri evre

Enjeksiyonların kazancı kısalmaya başlar. Yürüme mesafesi belirgin şekilde düşmüşse ve gece ağrısı yerleşmişse, protez cerrahisinin zamanlaması konuşulur.

Bu konuşmayı erken yapmak önemlidir. Hastanın kararı acele vermesi gerekmez, ama seçenekleri bilmesi gerekir.

Kısmi mi, total mi?

Kireçlenme dizin yalnızca bir bölmesini tutmuşsa ve bağlar sağlamsa, kısmi diz protezi seçeneği değerlendirilebilir. Yaygın tutulumda total protez tercih edilir. Karar filme, ekseninize ve bağ yapılarınızın durumuna göre verilir.

Kıkırdak Kaybı Nerede Başlar?

Kıkırdak kaybı diz eklemi içinde rastgele dağılmaz; belirli bölgelerden başlar ve bu bölge, bacak ekseniyle doğrudan ilişkilidir.

Diz içe doğru eğrilmişse — yani bacak “O” şeklindeyse — yük ekleminin iç yarısında toplanır ve kıkırdak kaybı orada başlar. Bu, ülkemizde en sık karşılaştığım tiptir.

Dışa eğrilikte, yani “X” bacakta, tablo tersine döner ve dış bölme daha erken yıpranır.

Üçüncü bir bölge daha var: diz kapağının uyluk kemiğiyle temas ettiği yüzey. Burada başlayan kaybın tipik şikâyeti farklıdır — düz yürürken sorun yokken merdiven inerken ve uzun oturma sonrası ağrı ortaya çıkar.

Kaybın nerede başladığını bilmek tedaviyi değiştirir. Tek bölmeyi tutan yıpranmada tabanlık, eksen düzeltici girişimler ve kısmi protez gündeme gelebilirken, yaygın tutulumda plan farklı kurulur.

Evre Atlamak Neden Hata?

İki yönde de hata yapılabiliyor.

Erken evrede cerrahi konuşmak gereksiz bir kaygı yaratır ve hastayı asıl işe yarayacak kilo-kas programından uzaklaştırır.

İleri evrede enjeksiyonda ısrar etmek ise zaman kaybettirir. Aralık kapanmış bir dizde tekrarlanan girişimler hastayı oyalar ve protez kararını, kas kütlesi daha da azaldığı bir döneme öteler.

Doğru yaklaşım, evreyi ve şikâyeti birlikte okuyup planı ona göre kurmaktır. Kliniğimizin protez cerrahisindeki yaklaşımı için eklem protezi sayfamıza bakabilirsiniz.

Ne Yapmalı?

Elinizde kireçlenme yazan bir rapor varsa, önce şu soruyu sorun: filmi ayakta mı çekildi? Yatarak çekilen film eklem aralığını olduğundan geniş gösterir ve evreyi olduğundan hafif gösterebilir.

İkinci soru şu olsun: bu evre benim şikâyetimi açıklıyor mu? Film ile tablo örtüşmüyorsa ek nedenler araştırılmalıdır.

Gece ağrısı başladıysa ve yürüme mesafeniz belirgin şekilde kısaldıysa, evreniz ne yazarsa yazsın değerlendirme zamanı gelmiştir.

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ve görüntüleme sonrasında kişiye özel verilir. Diz kireçlenmenizin evresini ve seçeneklerinizi konuşmak için iletişim sayfamızdan randevu alabilirsiniz.

Prof. Dr. Melih Malkoç, Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı — diz ve kalça protez cerrahisi ile eklem koruyucu tedaviler üzerine çalışıyor. Bu içerik Prof. Dr. Melih Malkoç, Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı tarafından incelenmiştir.