İçindekiler
Kısa cevap: Diz kireçlenmesi tedavisi evreye göre değişir. Erken ve orta evrede kilo yönetimi, egzersiz, fizik tedavi ve eklem içi uygulamalar öne çıkar. İleri evrede, eklem yüzeyi büyük ölçüde yıprandığında protez cerrahisi gündeme gelir. Her evrede aynı yöntem uygulanmaz; bu yüzden tedavi planı kişiye göre kurulur.
Diz kireçlenmesi nedir?
Tıp dilinde gonartroz denen diz kireçlenmesi, eklem yüzeyini kaplayan kıkırdağın zamanla incelmesi ve yer yer ortadan kalkmasıdır. Kıkırdak, kemik uçlarını birbirine sürtünmeden kaydıran kaygan bir tabakadır. İncelip yok olduğunda kemik kemiğe temas etmeye başlar; ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığı bu temasla ortaya çıkar.
Yaş tek başına belirleyici değildir. Fazla kilo, geçirilmiş diz yaralanmaları, menisküs hasarı, bacak diziliminde bozukluk ve ailesel yatkınlık süreci hızlandırır.
Belirtiler hangi sırayla ilerler?
Erken dönemde ağrı yalnız zorlayıcı hareketlerde — merdiven inip çıkarken, uzun yürüyüşten sonra — hissedilir. Orta evrede sabah tutukluğu ve dizde ses gelmesi eklenir. İleri evrede ağrı istirahatte ve gece de sürer, yürüme mesafesi belirgin biçimde kısalır.
Bu ilerleme herkeste aynı hızda olmaz. Röntgende ileri görünen bir dizin şikâyeti hafif, hafif görünen bir dizin şikâyeti belirgin olabilir. AAOS OrthoInfo diz artriti sayfası da bu uyumsuzluğun sık görüldüğünü belirtir.
Erken ve orta evrede diz kireçlenmesi tedavisi
Bu evrede amaç ağrıyı azaltmak ve ilerlemeyi yavaşlatmaktır. Uygulanan başlıklar:
- Kilo yönetimi. Diz, yürürken vücut ağırlığının birkaç katı yük taşır. Verilen her kilo bu yükü katlanarak azaltır; ameliyatsız yaklaşımın en etkili bileşenidir.
- Egzersiz. Uyluk ön grubu ve kalça kaslarının güçlendirilmesi eklemin yükünü paylaşır. Yüzme ve bisiklet gibi eklemi zorlamayan hareketler tercih edilir.
- Fizik tedavi. Ağrı kontrolü ve hareket açıklığının korunması.
- İlaç tedavisi. Ağrı ve iltihabı azaltmak için, hekim gözetiminde ve sınırlı süreyle.
Hangi egzersizler uygun, hangileri zorlar?
Egzersiz, ameliyatsız diz kireçlenmesi tedavisinin en çok yanlış anlaşılan bileşenidir. “Diz ağrıyorsa dinlendirilmeli” düşüncesi yaygındır, oysa hareketsizlik kıkırdağın beslenmesini bozar ve kas gücünü azaltır.
Uygun olanlar: yüzme ve su içi yürüyüş, sabit bisiklet, düz zeminde ölçülü tempoda yürüyüş, oturur pozisyonda yapılan uyluk güçlendirme hareketleri.
Eklemi zorlayanlar: derin çömelme, diz üstünde durma, uzun süreli merdiven çıkma, sert zeminde koşu ve ani yön değiştirme içeren sporlar.
Ölçü basittir: egzersiz sırasında hafif zorlanma hissi olağandır, ancak ertesi güne taşan ağrı programın ağır geldiğini gösterir.
Eklem içi enjeksiyonlar ne işe yarar?
Eklem içi uygulamalar, ameliyatsız diz kireçlenmesi tedavisi içinde ayrı bir basamaktır. Üç ana seçenek vardır:
- Hyaluronik asit. Eklem sıvısının kayganlığını desteklemeyi amaçlar.
- PRP. Kişinin kendi kanından ayrıştırılan, trombosit yoğunluğu artırılmış plazmadır.
- Kortikosteroid. İltihabı baskılar; etkisi görece hızlı ancak kısa sürelidir ve tekrar sayısı sınırlıdır.
Bu iki seçeneğin diz kireçlenmesindeki karşılaştırmasını konu alan çalışmamız Acta Chirurgiae Orthopaedicae et Traumatologiae Čechoslovaca dergisinde yayımlanmıştır. Uygulamaların ayrıntısı rejeneratif tıp sayfasındadır.
Protez ne zaman gündeme gelir?
Protez cerrahisi, ameliyatsız yöntemlerin yetersiz kaldığı ileri evrede değerlendirilir. Karar tek bir ölçüte değil, birkaç bulgunun birlikte değerlendirilmesine dayanır: ağrının gece ve istirahatte sürmesi, yürüme mesafesinin belirgin kısalması, günlük işlerin yapılamaz hale gelmesi ve röntgende eklem aralığının ileri derecede daralması.
Erken yapılan protez, hastanın ileride ikinci bir ameliyata ihtiyaç duyma olasılığını artırır. Bu nedenle zamanlama tedavi kararının kendisi kadar önemlidir. Ayrıntı için eklem protezi sayfasına bakılabilir.
İlerlemeyi hızlandıran etkenler
Kireçlenmenin hızı kişiden kişiye değişir ve bu farkın bir kısmı değiştirilebilir etkenlerden kaynaklanır:
- Fazla kilo. Süreci hızlandıran en güçlü ve en çok değiştirilebilen etkendir.
- Kas güçsüzlüğü. Zayıf uyluk kasları yükü paylaşamaz, yük doğrudan ekleme biner.
- Bacak dizilim bozukluğu. Çarpık ya da yay bacak, yükü eklemin bir tarafında yoğunlaştırır.
- Geçirilmiş yaralanmalar. Menisküs ve bağ hasarları eklemin dengesini bozar.
- Mesleki zorlanma. Uzun süre diz üstünde çalışmak ya da ağır yük taşımak.
Yaş ve ailesel yatkınlık değiştirilemez, ancak listedeki ilk üç madde üzerinde çalışılabilir. Tedavi planının bu kadar kişiye özel olmasının sebebi budur.
Sık sorulan iki soru
Kireçlenme geri döner mi? İnceltilmiş kıkırdak eski haline gelmez. Ancak belirtiler kontrol altına alınabilir ve ilerleme yavaşlatılabilir. Tedavinin hedefi budur.
Yürümek zarar verir mi? Tersine, düzenli ve ölçülü yürüyüş eklemi besler. Zararlı olan, ağrıyı artıran uzun mesafeler ve sert zeminde yapılan zorlayıcı yüklenmelerdir.
Ne yapmalı?
Diz kireçlenmesi tedavisi, evrenin doğru belirlenmesiyle başlar. Muayene ve röntgen çoğu durumda yeterlidir; MR her hastada gerekmez. Ağrının gece sürmesi, dizde belirgin şişlik ya da yürüme mesafesinin hızla kısalması durumunda değerlendirmenin geciktirilmemesi gerekir.
